Giữa đại ngàn Tây Nguyên xanh thẳm, nơi những cánh rừng nối tiếp nhau qua các triền núi bazan màu mỡ, có một loài rau rừng dân dã đã gắn bó với đời sống của đồng bào các dân tộc nơi đây từ bao đời nay. Đó là lá bép, còn được biết đến với những tên gọi khác như rau nhíp, rau bét hay “lá bột ngọt” của rừng. Không chỉ là một loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, lá bép còn mang trong mình những giá trị văn hóa, lịch sử và sinh kế đặc biệt đối với cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.
Cành lá và quả của cây lá bép trong tự nhiên
Món quà của núi rừng
Lá bép có tên khoa học là Gnetum gnemon var. griffithii, thuộc nhóm thực vật thân gỗ nhỏ phát triển từ dạng dây leo. Cây mọc tự nhiên ở những khu rừng thuộc Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và một số tỉnh miền Trung. Tại Lâm Đồng, cây phân bố nhiều ở các khu vực Di Linh, Bảo Lâm, Bảo Lộc, Cát Tiên và Đam Rông.
Lá bép có hình dáng khá giống lá nhãn hoặc lá chôm chôm. Khi còn non, lá màu đỏ hồng hoặc màu đồng nhạt, khi trưởng thành chuyển sang màu xanh đậm bóng mượt. Hàng năm sau những cơn mưa đầu mùa, cây bắt đầu đâm chồi mạnh mẽ, thời điểm những đọt lá non đạt độ ngon nhất, vị ngọt thanh, béo bùi và hương thơm đặc trưng. Chỉ cần một nắm lá non cùng ít muối cũng có thể nấu thành nồi canh ngọt lành mà không cần thêm bất kỳ loại gia vị tạo ngọt nào. Chính vì vậy, nhiều người gọi lá bép là “lá bột ngọt” của rừng.
Cây lá bép trong tự nhiên
Đồng bào dân tộc Kơ Ho, Mạ, M’nông hay Raglai từ lâu đã xem lá bép như một nguồn thực phẩm quý mà thiên nhiên ban tặng. Từ loại rau mộc mạc này, họ đã chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn, như canh lá bép nấu cá suối, canh lá bép nấu cua đá, lá bép xào tỏi, xào lòng gà, thịt bò hay nhúng lẩu. Đặc biệt, người K’Ho và người Mạ dùng lá bép làm nguyên liệu chính trong món canh thụt - món ăn truyền thống nổi tiếng của vùng Nam Tây Nguyên. Những nguyên liệu từ núi rừng như lá bép, đọt mây, cà đắng, cá suối được cho vào ống lồ ô rồi “thụt” nhuyễn, tạo nên hương vị đậm đà khó quên. Còn với người Raglai, lá bép non được nấu cùng cá suối trong các ống tre đặt trên bếp than hồng để tạo thành món “canh ống” đặc sản. Trong khi đó, lá già được giã nhuyễn cùng gạo, nghệ, thịt và các loại rau rừng khác để làm món canh dùng trong những dịp lễ tết quan trọng.
Không chỉ được yêu thích bởi hương vị thơm ngon, lá bép còn được đánh giá là loại rau có giá trị dinh dưỡng cao. Nhiều nghiên cứu cho thấy lá bép chứa hàm lượng protein đáng kể, cùng các loại vitamin A, vitamin C và nhiều khoáng chất cần thiết cho cơ thể. Người dân Tây Nguyên từ lâu đã xem lá bép như một loại cây thuốc. Theo kinh nghiệm dân gian của người Kơ Ho, phụ nữ sau sinh thường dùng lá bép già nấu cháo với gạo để bồi dưỡng sức khỏe và hỗ trợ tiết sữa cho con bú. Ngoài ra, các nghiên cứu khoa học còn phát hiện trong cây lá bép chứa nhiều hợp chất sinh học tự nhiên thuộc nhóm Stilbenoid, trong đó có Resveratrol - hoạt chất có khả năng chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ sức khỏe.
Dấu ấn trong ký ức chiến tranh
Không chỉ mang hương vị ngọt lành của núi rừng, lá bép còn có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử kháng chiến của dân tộc. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, khi nguồn lương thực khan hiếm, bộ đội và lực lượng cách mạng ở chiến trường Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ đã dựa vào nhiều loại rau rừng, trong đó có lá bép để duy trì cuộc sống.
Hình ảnh lá bép đã đi vào âm nhạc qua câu hát nổi tiếng trong ca khúc “Nổi lửa lên em” của nhạc sĩ Huy Du: “Lá bép rau rừng thêm ấm tình anh nuôi...”. Đối với nhiều cựu chiến binh, lá bép không chỉ là món ăn mà còn là ký ức về một thời gian khó, là biểu tượng của tinh thần vượt khó và tình quân dân gắn bó trong những năm tháng chiến tranh.
Lá bép khô, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng
Từ rau rừng đến đặc sản du lịch và sinh kế cho đồng bào Tây Nguyên
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều sản vật rừng đang dần trở nên khan hiếm, lá bép vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống của người dân Tây Nguyên. Lá bép đã vượt ra khỏi phạm vi những bữa cơm gia đình của đồng bào nơi đây, trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm kiếm. Tại các nhà hàng, khu du lịch sinh thái ở Lâm Đồng, khu vực Vườn quốc gia Cát Tiên,… các món ăn từ lá bép luôn nằm trong danh sách những đặc sản được thực khách yêu thích.
Trước nhu cầu ngày càng tăng của thị trường, nhiều địa phương tại tỉnh Lâm Đồng đã phát triển mô hình trồng lá bép theo hướng hàng hóa. Việc đưa cây rau rừng này vào sản xuất không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen bản địa, giảm áp lực khai thác trong tự nhiên mà còn tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã nghiên cứu thành công phương pháp nhân giống cây lá bép bằng công nghệ nuôi cấy mô, mở ra triển vọng phát triển vùng nguyên liệu tập trung trong tương lai.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Báo Lâm Đồng Online (2019), Ứng dụng công nghệ sinh học nhân giống thành công cây lá bép.
2. Báo Lâm Đồng Online (2020), Sức hút của sản vật Tây Nguyên.
3. Báo điện tử Sức khỏe và Đời sống (2017), Ấm tình lá bép rau rừng.
4. Báo Nhân dân điện tử (2022), Qua những miền văn hóa Nam Tây Nguyên.
5. Báo Người Lao động điện tử (2016), Kỳ thú với “lá bột ngọt” trên rừng!
6. Vườn Quốc gia Cát Tiên (2022), Ngọt lành rau rừng lá nhíp.
7. Tạp chí Bảo vệ Rừng và Môi trường (2021), Lá bép - đặc sản của núi rừng Tây Nguyên.
